library(metathis)
meta() %>%
  meta_description(
    "Истражување на тема „Отворени податоци за отворена иднина“, поддржано од програмата Цивика мобилитас."
  ) %>% 
  meta_viewport() %>% 
  meta_social(
    title = "“Отворени податоци и граѓанскиот сектор во Северна Република Македонија”",
    url = "https://slobodensoftver.github.io/opendata-gs/",
    image = "https://github.com/SlobodenSoftver/opendata-gs/blob/master/photos/banner-photo-ogp.png?raw=true",
    og_type = "article",
    og_author = c("Маријана Јанческа", "Игор Добросављевиќ"),
    twitter_card_type = "summary",
    twitter_creator = "@2cmk"
  )

Вовед и методологија

Здружението за развој на слободно информациско општество „Слободен Софтвер Македонија“ Скопје спроведува проект поддржан од програмата Цивика Мобилитас под наслов „Отворени податоци за отворена иднина“. Проектот се однесува на зголемување на разбирањето и употребата на отворени податоци од страна на граѓанските организации со фокус на грантистите на Цивика мобилитас. Преку организирана обука, изработен зборник на трудови на тема отворени владини податоци и клиника за техничка помош при хаклабот Кика, граѓанските организации ќе се здобијат со знаења потребни за објавување и користење на отворени податоци. Така ќе се зголеми довербата на јавноста кон нив бидејќи ќе бидат поотчетни и потранспарентни, но и почитта и односот со јавните институции кои ќе добијат рамноправен партнер во спроведувањето на Стратегијата за отворени податоци.

И покрај постоењето на Стратегија за отворени податоци 2018-2020 и сајт www.otvorenipodatoci.gov.mk на којшто се објавени 230 податочни сетови групирани во 8 категории од 52 организации, забележливо е дека граѓанските организации во земјата слабо и несоодветно ги користат во своето работење. Дополнителен предизвик е слабиот капацитет на граѓанските организации и недостаток на ресурси да ги отворат своите податоци и да се вмрежат со другите граѓански организации од секторот со цел размена на податоци или континуираност во проучувањето на некоја општествена ситуација. Ваквата ситуација доведува до чест дискунтинуитет на проучувањата, неодржливост на проектни резултати и затвореност на граѓанските организации.

Проектот е насочен кон подобрување на ситуацијата и има за цел да направи пресек на користењето на отворени податоци од страна на граѓанските организации во земјата

Методологијата на истражувањето вклучуваше истражување на секундарни извори, консултирање на добри практики од Европа и пошироко, како и директна комуникација со граѓански организации од земјата преку структуриран прашалник.

Дефиниција на термини

Отворени податоци – Податоците се отворени доколку може да се пристапат, користат, модифицираат и споделуваат од секого за која било цел. Постои дефиниција за отворени податоци којашто вели дека тие треба да се правно отворени, односно достапни под отворена лиценца, технички отворени, односно достапни во форма за репродукција и форма што може да е прочитана од машина, и достапни сирови.

Отворена влада – Отворена влада се сметаа онаа која се труди и спроведува иницијативи за отворање на сопствените податоци.

API – Интерфејс за програмирање во апликација – Кога станува збор за податоци, ова е начин да се овозможи нивно читање директно преку Интернет. Апликацијата го праќа API-то за пребарување со барање за специфични податоци.

Анонимизација - Обработка на податоци што вклучуваат лични информации за да не можат поединците повеќе да се идентификуваат во добиените податоци. Анонимизацијата овозможува објавување на податоците без да се прекршат принципите за заштита на податоците. Главните техники се агрегација и деидентификација. Мора да се внимава да се избегне истекување на податоци што може да доведе до загрозување на приватноста на поединците.

Признавање на извор – Лиценца за податоци со која се дозволува да се користат податоците и може да вклучува и барање за припишување на изворот.

Стапка на опсег – Стапка со која податоците може да се пренесат помеѓу компјутерите. Бидејќи широчината на опсег е ограничена, апликациите имаат за цел да преземаат само минимален износ на податоци потребни за исполнување на барањето на корисникот.

Голем дел, големи количини – Податоците се достапни во големи количини доколку целата база на податоци може лесно и ефикасно да се преземе во сопствениот систем на корисникот. Спротивно на тоа, податоците не се достапни во големи количини доколку корисникот е ограничен да добие само мал дел истовремено, што значи дека треба да праќа многу барања за да ја добие дел по дел целата база на податоци.За податоците да се наречат отворени неопходно е да бидат достапни во голем дел, односно големи количини.

CKAN – ЦКАН е софтверска платформа со отворен извор за создавање портали за податоци, која е целосно изградена и одржувана од Отворено знаење. Околу 20 национални влади ја користат како официјална платформа за објавување податоци, а често е користена и од локални и научни заедници. Забележителни карактеристики се метаподатоци кои може да се конфигурираат, кориснички веб-интерфејс за издавачи и корисници на податоци, преглед на податоци, нивоа на одржување засновано врз организацијата и АПИ-то што овозможува пристап до сите карактеристики, како и пристап до податоци.

Граѓанско хакирање – Градење алатки и заедници, обично преку Интернет, кои се однесуваат на одредени граѓански или социјални проблеми. Примери може да бидат алатки кои им помагаат на корисниците да се сретнат со истомисленици на локално ниво кои ги имаат истите интереси, да пријават нарушена инфраструктура или да соработуваат во акција за чистење. Отворени податоци на локално ниво се особено корисни за граѓански проекти за хакирање.

Авторско право – Авторско право – право на авторот над своите авторски дела. Базите на податоци се сметаат за авторски дела согласно позитивните законски прописи во Република Северна Македонија. На европско ниво правната заштита на базите на податоци е уредена со Директива 96/9/ЕC на Европскиот парламент и Советот. Носителот на авторското право може со лиценца да го отстапи користењето на базите на податоци и на трети лица.

Creative Commons – Непрофитна организација основана во 2001 година. Промовира повторливи употребливи содржини со објавување на голем број стандардни лиценци од кои некои се отворени, а некои вклучуваат не-трговска клаузула. Овие лиценци може да се искористат за повторно објавување на податоците.

Податоци – Податоците може да се сметаат како необработени факти. Многу често зборот податоци се однесува на системски збирки на нумерички информации во табели со броеви, како што се табели или бази на податоци. Кога податоците се структурирани и презентирани за да бидат корисни и релевантни за одредена цел, тие стануваат информација, односно знаење.

Протокол за пристап до податоци – Систем што им овозможува на надворешните лица да добијат пристап до база на податоци без преоптоварување на ниту еден систем.

Чистење податоци – Обработка на базата на податоци за нивно полесно конзумирање. Ова може да вклучува средување на недоследности и грешки, отстранување на нечитливи делови, користење на стандардни етикети за наслови на редови и колони, интеграција на податоци итн.

Новинар што работи со отворени податоци – Способноста да се работи со податоци е сè поважен дел од алатките на новинарот. Вештините потребни за истражување и раскажување добра приказна заснована на податоци вклучуваат изнаоѓање на релевантни податоци, чистење на податоци, истражување или минирање на податоците за да се разбере каква приказна раскажуваат и да се создадат добри визуелизации.

Истекување на податоци – Доколку личните податоци се несоодветно аномизирани, можно е со нивно раздвојување или спојување со податоци достапни од други извори, да се реконструира идентитетот на некои субјекти со податоци за нив. Исто така, до истекување на податоци може да дојде поради несоодветни мерки за безбедност на податоците.

Управување со податоци – Политиките, процедурите и техничките избори што се користат за ракување со податоците преку нивниот животен циклус, односно од собирање податоци, до складирање, зачувување и употреба. Политиката за управување со податоци треба да ги земе предвид потребите на квалитетот на податоците, достапноста, заштитата на податоците, зачувувањето на податоците и др.

Достапни – Не е доволно само да се објават отворени податоци. Потребно е да се објават на начин преку којшто потенцијалните корисници лесно ќе ги најдат. Наместо едноставно само објавување на податоците на веб-страници, владите и другите големи издавачи на податоци можат да помогнат да се откријат нивните податоци со индексирање во каталози или портали за податоци.

Пет ѕвезди за отворени податоци – Систем за оценување на отворени податоци предложен од Тим Бернерс-Ли, основачот на www. За да се постигнат максимум пет ѕвезди, податоците мора (1) да бидат достапни на Интернет под отворена лиценца; (2) да бидат во форма на структурирани податоци; (3) да бидат во неслободен формат на датотека; (4) да користат URI како идентификатор; (5) да вклучуваат врски до други извори на податоци, односно да овозможуваат поврзани податоци.

Слобода на информации – Закон кај нас уреден како Закон за пристап до информации од јавен карактер, преку кој јавните тела се обврзуваат да ги обезбедат податоците што ги чуваат на барање на граѓаните, освен ако не се доверливи.

Информација – Структурирана колекција на податоци претставена во форма што луѓето можат да ја разберат и обработат. Информациите се претвораат во знаење кога се ставаат во контекст.

ОГП- Отворено владино партнерство – партнерство на националните влади што започна во 2011 година со цел промовирање на отворена влада во земјите – членки и соработка на мултилатерални договори и најдобри практики. Република Северна Македонија е дел од партнерството.

Слободен софтвер – Софтверот за кој е достапен изворниот код под слободна лиценца. Не само што софтверот може да се користи бесплатно, туку корисниците со потребните технички вештини може да го испитаат изворниот код, да го модифицираат и да работат со свои верзии на кодот, помагајќи да се поправат грешките, да се развијат нови функции итн. Некои големи софтвери со отворени извори имаат илјадници волонтерски соработници.

Сирови податоци – Оригиналните податоци објавени во форма што може да се чита од машина, што подлежат на секоја апликација, визуелизација, објавено истражување или толкување.

Повторна употреба – Ретко се случува податоците кои се собрани за една цел да немаат други можни намени. За среќа, податоците се бесконечен ресурс, штом еднаш се собере од која било причина, може повторно да се користи, на начини што никогаш не биле предвидени кога се собрани, под услов имателот на податоците да ги стави податоците на располагање под отворена лиценца.

Законска рамка

Владата на Република Северна Македонија прави напори податоците од институциите да се достапни за сите заинтересирани физички и правни лица. Првиот портал на кој беа презентирани податочни сетови од институциите беше www.opendata.gov.mk, а тие податоци заедно со нови се мигрирани на сајтот www.otvorenipodatoci.gov.mk. Податоци објавени во отворен формат на официјалните страни на институциите исто така ќе бидат линкувани до централниот сајт за отворени податоци, а потоа и мигрирани на новата платорма.

Платформата е составена од три компоненти: Модул за испраќање на податоци, Модул за централизирана организација и презентација на податоците и Модул за дистрибуција на податоци.

Преку Модулот за испраќање на податоци се обезбедува структурирање на оригиналните податоци во соодветен формат кој е прифатлив за приказ. Во Модулот за централизирана организација и презентација на податоци се чуваат доставените податоци во отворен формат и се достапни преку веб сервиси до заинтересирани субјекти што сакаат да развијат апликации со нив, додека пак во Модулот за дистрибуција на податоци се обезбедува механизам за напредна обработка, пребарување и презентација на податоците собрани од различни извори.

Целта на сајтот кој го управува Министерството за информатичко општество и администрација, е да ги ослободи податоците од владините институции во систематизирана форма. На овој начин сите заинтересирани граѓани и компании може да ги симнат и да креираат апликации, содржини, истражувања и услуги.

Република Северна Македонија го усвои Законот за користење на податоци од јавен сектор и почна да ги ослободува податоците на своите институции. Но, понекогаш тоа ослободување не е можно од причина што не сите владини институции ги исполнуваат техничките можности за податоци со отворен формат, односно не сите институции знаат како да ги пакуваат своите информации во дигитална форма. Дополнителен предизвик е што во некои институции, архивите се само на хартија.

На сајтот има посебно прикачено барање за отворање податоци, со цел да се види кои податоци граѓаните би сакале да ги видат отворени. Отворањето на податоците подразбира дека тие ќе бидат достапни во необработена форма. Доколку граѓанинот се интересира за одредена информација, тогаш може да ја добие преку Законот за слободен пристап до информации од јавен карактер.

Законот за користење на податоците од јавниот сектор веќе доживеа и своја измена и дополнување, а како причина за тоа на ЕНЕР беше наведена слабата практична примена на законот, отсуство за организациски и технички компоненти за отворање на податоците од страна на институциите, како и отсуство на идентификувани регистри кои содржат отворени податоци за дигитализација и развој на современи ИТ системи.

Усвоени се и се имплементираат две стратегии кои директно ја покриваат областа на отворени податоци: Стратегија за транспарентност и Стратегија за отворени податоци.

Стратегијата за отворени податоци дефинира стратешки цели за поттикнување на употребата на отворени податоци како начин да се зголеми транспарентноста и отчетноста на државните институции, да се поттикнат иновации и да се подобри квалитетот на услугите што ги нудат државните институции.

Целта на стратегијата е да создаде динамичен екосистем на отворени податоци во кој податоците се произведуваат, отвораат, збогатуваат и повторно се користат од различни чинители од јавниот, приватниот, граѓанскиот и академскиот сектор. Користењето на отворени податоци ќе доведе до подобрување на испораката на услуги и ефикасноста на јавниот сектор, зголемување на активното граѓанство и намалување на корупцијата.

Отворени податоци и граѓанскиот сектор во Република Северна Македонија

Граѓанскиот сектор во Северна Македонија беше активно вклучен во конципирање и подготовка на Стратегијата за транспарентност и Стратегијата за отворени податоци. Стратегијата за транспарентност го покрива периодот од 2019 до 2021 година и има за цел да поттикне активна транспарентност кај институциите.

Проекти насочени кон отворени податоци

Еден од поголемите проекти насочени кон користење на отворени податоци се во организација на фондацијата Метаморфозис од Скопје во рамките на мрежата ACTION SEE, каде што е организирана прва академија за отворени податоци во Скопје3.

Целта на академијата била запознавање со концептот „отворени податоци“, како и изучување на можностите за користење на отворени податоци.

Исто така, граѓанскиот сектор нуди и обуки на оваа тема. На пример, Центарот за управување со податоци нуди дводневна обука на тема „Основи на отворени податоци“4 која има цел учесниците да се стекнат со основни познавања за концептот на отворени податоци, техничките аспекти, како и користињето на отворените податоци.

Неретко се организираат и неформални средби на граѓанските организации, каде што се дискутира важноста на отворените податоци, можна соработка, итн. На пример, таков тип на настан имаат организирано фондацијата Метаморфозис и Балканската истражувачка репортерска мрежа (БИРН)5. Покрај граѓанските организации, заинтересирани граѓани и новинари биле повикани да присуствуваат на настанот, со што се нуди можност за поголема промоција, вмрежување и можност за нови идеи на соработка.

Анкета за граѓанскиот сектор и користењето на отворени податоци

Анкетата беше спроведена во периодот од 20.7.2020 година до 31.7.2020 година. Прашалникот беше испратен до 248 организации, а добиени беа 28 одговори.

Анализа и резултати од анкетата

Анкетата содржи 20 прашања, а во прилог одговорите кои ги добивме. Според одговорите, најмногу невладини организации регистрирани во главниот град ја пополниле анкетата (13), по што следуваат Куманово и Гевгелија со по две организации.

Анкетата ја пополнила и по една организација од следниве градови: Тетово, Ресен, Берово, Кавадарци, Кратово и Струмица. Петмина од анкетираните одличиле да не одговорат во кој град е регистрирана нивната невладина организација.